Atatürk Kaynakçası

RIZA NUR, MUSTAFA KEMAL’İ HIYANETLE SUÇLUYOR

Rıza Nur, anılarında Mustafa Kemal’i “hıyanetle” yani “hainlikle” suçluyor. Rıza Nurʼa göre, Mustafa Kemal nasıl “hıyanet” etmiş(!), kendisinden dinleyelim:

“Balkan harbinde son devrede Bulgar ordusu Tekirdağʼında ve daha yukarlarda bulunuyordu. Tarafımızdan Gelibolu Şibih Ceziresini (Yarımadasını) müdafaa için bir ordu gönderilmişti. Bunun erkân-ı harbi (kurmay başkanı) Ali Fethi ve Mustafa Kemal’di. Enver’in tertibi üzere aynı zamanda bunlar da Bulgarlara hücum edecekler, Bulgar fırkalarını (tümenlerini) mahvedeceklerdi. Tertip yapıldı. Fakat Enver’in hücumunu beklemeden Mustafa Kemal, Bulgarlara hücum etti ve perişan olup kaçtı. Artık Bulgarların Gelibolu Şibih Ceziresine (Yarımadasına) girmesinden korkulup Enver’in kuvveti de oraya gönderildi… Mustafa Kemal’in hıyaneti yapmasının sebebi, Enver’in şeref kazanmaması, bu şerefi kendisinin almasıdır… Ne fecidir! Bizde böyle bütün hiyanetler cezasız kalır.”[1]

Her cümlesi yanlış… 

Necip Fazıl Kısakürek de, Rıza Nurʼun saçmalıklarını ciddiye alıp “Put Adam” adlı kitabında aynen alıntılamış.[2]

Rıza Nurʼun iddialarını tekrardan parça parça aktarıp, doğrularıyla birlikte veriyorum.

Rıza Nur’un iddiası:

“Balkan harbinde son devrede Bulgar ordusu Tekirdağʼında ve daha yukarlarda bulunuyordu.”

Doğrusu:

Bulgar ordusu, Tekirdağ’ın yukarılarında değil, Çatalcaʼnın karşısında bulunuyordu.[3]

Rıza Nur’un iddiası:

“Tarafımızdan Gelibolu Şibih Ceziresini (Yarımadasını) müdafaa için bir ordu gönderilmişti.”

Doğrusu:

Ordu değil, Kolordu. “Mürettep Kolordu” olarak anılıyor. Tam adı “Akdeniz Boğazı Kuvayı Mürettebesi”dir. Sonradan “Bolayır Kolordusu” adını alır.[4]

Rıza Nur’un iddiası:

“Bunun erkân-ı harbi (kurmayı) Ali Fethi ve Mustafa Kemal’di.”

Kadir Mısıroğlu da, diyor ki:

“Bunun bir fırkasının (tümeninin) erkan-ı harbi (kurmayı) M. Kemal Bey, diğer fırkasının (tümeninin) erkan-ı harbi (kurmayı) ise Fethi (Okyar) Bey’di.”[5]

Mustafa Armağan da, Mustafa Kemalʼi hem “Bolayırʼdaki mürettep kolordunun kurmay başkanı” hem de “10. Kolordunun kurmay başkanı” yapıyor.[6]

Doğrusu:

Binbaşı Ali Fethi (Okyar), Mürettep Kolorduʼnun Kurmay Başkanıdır. Mustafa Kemal de Harekât Şubesi Müdürüdür.[7]

Mustafa Armağanʼın sandığı gibi, 10. Kolorduʼnun Kurmay Başkanı Mustafa Kemal değil, Yarbay Enverʼdir.[8]

BOLAYIR MUHAREBESİ: SÖYLENTİLER VE GERÇEKLER

Rıza Nur’un iddiası:

“Enver’in tertibi üzere aynı zamanda bunlar da Bulgarlara hücum edecekler, Bulgar fırkalarını (tümenlerini) mahvedeceklerdi. Tertip yapıldı. Fakat Enver’in hücumunu beklemeden Mustafa Kemal, Bulgarlara hücum etti ve perişan olup kaçtı.”

Doğrusu:

1) Harekât planı Enver değil, Başkomutanlık tarafından yapılır.[9] Plan şöyle: 10. Kolordu (Komutanı: Hurşit Paşa, Kurmay Başkanı: Yarbay Enver), 8 Şubat 1913 sabahı Şarköyʼe çıkarma yapacak ve Gelibolu’daki Mürettep Kolordu (Komutanı: Fahri Paşa, Kurmay Başkanı: Binbaşı Ali Fethi) ile Bulgarlara saldıracaklar.[10] Amaç, düşmanı iki ateş arasında bırakıp, Edirne’yi kurtarmak.[11]

2) 7 Şubat 1913 akşamı Mürettep Kolordu komutanlık karârgâhında, Komutan Fahri Paşa, Kurmay Başkanı Binbaşı Ali Fethi, Harekât Şubesi Müdürü Binbaşı Mustafa Kemal, 10. Kolordu’nun İrtibat Subayı Binbaşı Tevfik ve diğer karârgâh subayları toplanıp durum değerlendirmesi yaparlar. Binbaşı Tevfik, 10. Kolordu’nun bütün hazırlıklarını tamamlayarak yarın sabah şafakta Şarköy bölgesinde olacağını ve birlikte yapılacak taarruz için kararlı olduğunu söyler. Ali Fethi, 10. Kolordu’nun hazırlığına rağmen çıkarmanın hayli zaman alacağını irtibat subayına söyleyerek, bir gecikme ihtimaline karşı irtibat subayının kati ve kesin konuştuğunu, bunun üzerine Mürettep Kolorduya taarruz emri verildiğini belirtiyor.[12]

Mürettep Kolordu, kararlaştırılan zamanda, 8 Şubat 1913ʼte, 27. ve Mürettep Nizamiye Tümenleriyle taarruz eder.[13] Bulgarların Marmara kıyısındaki kanadı geriye atılır[14], ama sisli bir havada mevziye giren Arap askerleri disiplinsizlik gösterirler.[15] Ateş hattını bırakarak çapulculuk yapmaya başlarlar.[16] Bulgarların sisten yararlanarak saldırmasıyla dağılarak kaçmaya başlar.[17] Bu çekilme tümenin diğer birliklerine de yayılır, tümen akşama doğru Bolayır mevziine çekilir[18], 10. Kolordu da zamanında taarruza geçemeyince, Mürettep Nizamiye Tümeni de geriye alınır.[19]

10. Kolordu planlanan zamanda Şarköyʼe çıkarma yapamaz. Gecikmenin nedeni vapurların bindirme yerlerine vaktinde gelmemeleriydi. Fırtınada çıkarma hareketini güçleştirir.[20] 10. Kolordu, Mürettep Kolorduʼya çıkarmanın saat 10’da yapılacağını, saldırıya devam etmelerini bildirir.[21] Fakat çıkarma ikinci defada yapılamaz.[22] Fırtınadan dolayı saat 11.30ʼda, birliklerinin ancak bir kısmını çıkarmaya başlar.[23] Saat 20.00’ye kadar yalnız öncü, o da 32. Nişancı Taburundan yalnız 2 bölük karaya çıkabilir.[24] Mürettep Kolordu ise sabaha karşı saldırıya geçmiş ve hareket bilindiği gibi sonuçlanmıştı. Başkomutan Ahmet İzzet Paşa, Şarköyʼe çıkarılan 10. Kolordunun geri alınması için emir verir.[25]

Rıza Nurʼun hiçbir iddiasının doğru olmadığını gördük. Üstelik “Mustafa Kemal’in Bulgarlara hücum ettiğini” söylüyor.

Bir kolorduyu Harekât Şubesi Müdürünün hücum ettirdiğini ileri sürmek saçmalıktır.

Bu kolordunun komutanı, kurmay başkanı yok mu?

Komutayı Harekât Şubesi Müdürüne mi bırakmışlar?

Rıza Nurʼun saçmalıklarına şimdilik ara verip, diğer iddialara da bakalım.

Prof. Dr. Ekrem Buğra Ekinci, diyor ki:

“Bolayır kolordusu, kararlaştırılan tarihten bir gün evvel, 10. kolorduyu beklemeden hücuma geçti.”[26]

Mustafa Armağan da, Fahrettin Altayʼı tanık göstererek, şöyle diyor:

“Olayın tanıklarından Fahrettin Altay’a göre yanlış hareketin sebebi, Mustafa Kemal’in kurmay başkanı olduğu 10. Kolordu’nun planlanandan bir gün önce hücuma geçmesiymiş. Buna göre, erken hücum emrini veren Enver Bey değil, Fethi ve Mustafa Kemal beylerdir.”[27]

Fahrettin Altay, anılarında diyor ki:

“Plânın tatbikine geçildi. Buna göre her iki kolordu aynı günde hareket edecekler idiyse de Bolayır Kolordusu birgün önce saldırıya başlamıştı. Bu yüzden meydana gelen aksaklık bu kolordunun muvaffakiyetsizliğine sebeb olmuştu.”[28]

Mürettep Kolorduʼnun 1 gün önce değil, kararlaştırılan zamanda taarruz ettiğini ve Mustafa Kemal’in 10. Kolorduʼnun Kurmay Başkanı olmadığını yukarıda açıklamıştık.

Fahrettin Altay, ya yanlış hatırlıyor ya da yanlış biliyor olmalı ki, Mürettep Kolorduʼnun 1 gün önceden saldırıya geçtiğini yazmış.

Mustafa Armağan da, Mustafa Kemal’i karalamak için, sorgulama gereği duymadan, Fahrettin Altay’ın verdiği yanlış bilgiyi gerçekmiş gibi yutturmaya çalışıyor.

Armağan, -Rıza Nur gibi- “Mustafa Kemal’in Bulgarlara hücum ettiğini” söylüyor.

Yukarıda da dediğimiz gibi, Bir kolorduyu, Harekât Şubesi Müdürünün hücum ettirdiğini ileri sürmek saçmalıktır.

Harold C. Armstrong da, “Bozkurt” adlı kitabında benzer yanlışları tekrar ediyor, “Bolayır Birlikleriʼnden iki kolordunun 8 Şubatʼta şafak vakti saldırıya geçtiğini” ve “Mustafa Kemal’in kurmay başkanı olduğunu” yazıyor.[29]

Mürettep Kolorduʼnun iki kolordu değil, iki tümenle saldırıya geçtiğini ve Mustafa Kemal’in o sırada kurmay başkanı değil, hareket şubesi müdürü olduğunu yine yukarıda görmüştük.

1913ʼde yazarı belli olmayan “Askeri Mağlubiyetlerimizin Esbabı” adlı bir kitap yayınlanır. Ali İhsan Sabis, sonraki yıllarda bu kitabı kendisinin yazdığını söyler. Sabis, denizden çıkarma yapması gereken 10. Kolorduʼnun Hareket Şube Müdürüdür. İşte, bu kitabın 82. sayfasında Şarköy ve Bolayır Muharebesi yenilgisinin sebebinin “Taʼbiye hatası” ve “Bolayır’daki Kolordu’nun yalnız başına muzaffer olma hevesinden” kaynaklandığı belirtir. Bunu okuyan Ali Fethi (Okyar) çok üzülür ve cevap olarak 26 sayfalık bir kitapçık hazırlar. Bu kitapçıkta olayı olduğu gibi anlatır ve bu yenilginin sebebinin 10. Kolordunun zamanında çıkarma yapmamasından kaynaklandığını ifade eder. Olayın gelişimi incelendiğinde bunun doğru olduğu ortaya çıkar.[30]

Rıza Nurʼun iddialarına geri dönelim.

Rıza Nur’un iddiası:

“Artık Bulgarların Gelibolu şibih ceziresine (yarımadasına) girmesinden korkulup Enver’in kuvveti de oraya gönderildi.”

Doğrusu:

Başkomutan Ahmet İzzet Paşa, Bulgarların ilerlemesinden değil, Gelibolu’ya yapılacak Yunan çıkarmasından çekinir.[31]

Rıza Nur’un iddiası:

“Mustafa Kemal’in hıyaneti yapmasının sebebi, Enver’in şeref kazanmaması, bu şerefi kendisinin almasıdır… Ne fecidir! Bizde böyle bütün hiyanetler cezasız kalır.”

Rıza Nur, o tarihte yurt dışındadır.[32] Yurda 5 yıl sonra, 1918’de dönecektir.[33] 5 yıl sonra öğrendiği olayları, 1928’de, yani olaydan 15 yıl sonra yazar[34], geriye de bu saçma iddiaları kalır.

BOLAYIR MUHAREBESİ’NDE VERDİĞİMİZ ZAYİAT

Mustafa Armağan, Bolayır Muharebesiʼnde verilen zayiat hakkında şöyle diyor:

“Balkan Savaşı uzmanı olan Richard C. Hallʼun yazdıklarına göre… Yaklaşık 6 bin ölünün yanı sıra 18 bin yaralı vardı. Bulgar kayıpları ise (sadece) 114 ölü ve 416 yaralıydı.”[35]

Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil de, aynı rakamları vererek diyor ki:

“Ali Fethi Bey, Bulgarların Bolayırʼa doğru ilerlemesi üzerine Fahri Paşa’nın da tasdik etmesiyle taarruz kararı almıştı. Ancak 8 Şubat 1913 sabahı yoğun sis altında saldırıya geçen Türk birlikleri, Bulgarlar karşında perişan olarak geri çekilmek zorunda kaldılar. Bu başarısız askerî seferin maliyeti 6.000 şehit ve 18.000 yaralı; Bulgar tarafında ise 114 ölü ve 416 yaralı idi.”[36]

Kadir Mısıroğlu ise, şöyle diyor:

“M. Kemal’in, Balkan Harbi gibi erken bir devrede, Şarköy Çıkarması sırasında mâruz kaldığı hezimet ve sebep olduğu büyük zayiat (yirmi bin kişi) yüzünden Başkumandan Vekili ve Harbiye Nâzırı Enver Paşa tarafından sürgün edildiği Sofya…”[37] (Parantez K. Mısıroğluʼna ait.)

Mısıroğlu, başka bir kitabında ise, “en az yirmi bin vatan evlâdının kefensiz Bolayır sırtlarına defnedildiğini” söylüyor.[38]

Yine aynı saçmalıklar.

Bir kolordunun yenilgisi, Harekât Şubesi Müdürüne yüklenir mi?

Doğrular:

1) Zayiat, Kadir Mısıroğlu’nun yazdığı gibi 20 bin ya da Mustafa Armağan ve Ahmet Şimşirgilʼin yazdığı gibi 24 bin değil, 3.279ʼdur.

Mürettep Kolorduʼnun 8 Şubat 1913ʼdeki zayiatı şöyledir:

Şehit: 15 subay, 867 er

Yaralı: 41 subay, 1801 er

Kayıp: 555 er

Toplam: 3.279[39]

Emekli Tümgeneral Hüsnü Ersü, Bulgar kayıpları hakkında şöyle diyor:

“Bulgarlara gelince; kendi kaynakları 4 subay, 110 erin öldüğünü ve 6 subay, 412 erin yaralandığını göstermekteyse de, bunlar kayıplarını daima eksik gösterdiklerinden, bu miktarı bir, iki katına çıkarırsak yanılmış olmayız.”[40]

[39] ve [40] numaralı dipnotlarla ilgili.

2) Mürettep Kolordu ile 10. Kolordu yetkilileri arasında tartışma çıkar, tartışma Başkomutan Ahmet İzzet ve Sadrazam Mahmut Şevket Paşa’lara kadar yansır.[41] Enver ile Mustafa Kemal’in arasındaki soğukluk da artar.

Falih Rıfkı Atayʼın, Rauf Orbayʼın anılarından aktardığına göre, “iki kolordunun hareketlerini idare eden Enver Beyʼle, Ali Fethi ve Mustafa Kemal beyler arasında anlaşmazlık çıkarak orduda ikilik kendini göstermişti.”[42]

Fahrettin Altay’ın anlattığına göre ise, “Mahmut Şevket Paşa, Enverʼi ve Hurşit Paşaʼyı alarak Bolayır’a gitti. İki tarafı barıştırdı. Fakat Enver’le Mustafa Kemal arasındaki anlaşmazlık ve dargınlık gene de düzelmedi.”[43]

Fakat, Mustafa Kemal, Sofya’ya sürgün edilmez, aksine Mürettep Kolorduʼnun Kurmay Başkanlığına atanır.[44] 22 Temmuz 1913ʼte de Mürettep Kolordu Komutanlığına vekaleten atanır.[45]

3) Mustafa Kemal’in Sofya ataşemiliterliğine atanması, Bolayır Muharebesiʼnden 8 ay sonra, 27 Ekim 1913ʼtedir.[46] Enver de, bu muharebeden 11 ay sonra, Ocak 1914’te Harbiye Nazırı ve Paşa olacaktır. 4 Ağustos 1914ʼte de Başkomutan Vekili olacaktır.[47]

Falih Rıfkı Atay, Mustafa Kemal’in ataşemiliterlik görevini Cemal Paşa’nın önerisiyle kabul ettiğini[48], Eric Jan Zürcher, Fethi (Okyar) ile Cemal’in (Paşa) ısrarıyla kabul ettiğini[49], Kâzım Özalp, Fethi (Okyar)ʼnin teklifiyle kabul ettiğini söylüyor.[50]

Dr. Fethi Tevetoğlu ise, İttihat ve Terakki yöneticileriyle ters düşen düşünceleri ve eleştirilerinden dolayı uzaklaştırıldığını ileri sürüyor.[51]

Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu da, Fethi Tevetoğlu ile aynı düşüncede. Balcıoğlu, uzaklaştırmanın “büyük hesapların, yapılan plânların aksamadan yürütülmesi için”, “devlet politikalarında önemli kararların alınacağı günlerde” yapıldığını da ekliyor.[52]

Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, daha açık konuşarak, “Atatürkʼün Sofyaʼya tayin edilişinde çeşitli sebepler rol oynamıştır. İttihat ve Terakki yönetiminin sorumsuz liderleriyle arasındaki soğukluk (ordunun politika ile ilişkisine ve Alman askeri heyetlerinin Osmanlı ordusundaki nüfuzuna karşı çıkması) önemlidir” diyor.

Ahmet Tetik, Mustafa Kemal’in “Bulgarları Türklerin safında savaşa sokabileceği inancının” ataşemiliterliğe atanmasında etkili olduğunu da ileri sürüyor:

“Enver Paşa ise muhtemel bir harpte, stratejik durumu icabı, Bulgaristanʼın Osmanlı Devletiʼyle aynı cephede olmasını arzular. Balkan Harbiʼnden sonra, Bulgarları Türklerin safında savaşa sokabilecek dirayeti ancak Mustafa Kemal’in sağlayabileceği inancı atanmasında etkili olur.”[53]

KADİR MISIROĞLU’NUN GÖZARDI ETTİĞİ GERÇEK

Kadir Mısıroğlu, Ali Fethi (Okyar)’nin, “başarısızlığın sebeplerini açıklayan” kitapçığını “gösterdiği sebepler askerî ve mantıkî bakımdan tatminkâr değildir”[54] diyerek eleştiriyor ve şöyle diyor:

“…Dr. Rıza Nur da, Bolayır Kolordusu’nun hezîmetinin, M. Kemal ve Fethi Beyʼlerin, Edirne’nin geri alınması şerefini Enver Paşa’ya kaptırmamak gayesinden doğmuş dehşetli bir hezimet olduğunu kaydetmektedir.”[55]

Edirne’yi geri almak için bir rekabet vardır. Fakat, bu Bolayır Muharebesiʼnden 5,5 ay sonra, 22 Temmuz 1913’tedir. Bu rekabeti -Kadir Mısıroğluʼnun yayınladığı- İsmail Hakkı Okday’ın anılarından okuyalım:

“Gelibolu’daki Mehmed Ali Paşa seyyar kolordusu ile Edirne’yi Bulgarlar’dan geri almak gayesi ile harekete geçtik. Kolordu, bu ileri harekâtında ciddi bir Bulgar mukavemeti ile karşılaşmadı. Kaçan Bulgarları kovalamaktaydık. Ara sıra ufak tefek dümdar (artçı) çatışmaları oluyordu ama önemli bir savaş da vermiyorduk.

Bu suretle Osmanlı İmparatorluğu’nun Bursa’dan sonra ikinci payitahtı olan kahraman Edirne’yi Bulgar pençesinden kurtarmak, bu gazi şehri yeniden fethetmek şeref ve neşesi içinde adeta uçuyorduk. Kolordu Edirne’ye on kilometre kadar yaklaşmıştı ki; arkamızdan tozu dumana katarak yaklaşan bir otomobil içinde bulunan Hürriyet Kahramanı Enver Bey, yanımızdan hışımla geçti ve Edirne istikametinde uzaklaştı.

Bu suretle ‘Edirne Fatihi’ unvanını kazanmış oldu. Halbuki Edirne’ye yaklaşıncaya kadar Bulgar kuvvetlerini kovalayan, dümdar (artçı) savaşlarını veren bizim kolordu, Mehmed Ali Paşa’nın komutasındaki Gelibolu Seyyar Kolordusu idi. Enver Bey, o sırada başka bir kolordunun kurmay reisi (başkanı) bulunuyordu.

Fakat fırsatı kaçırmak istememiş, Edirne’yi düşmandan istirdad (geri alma) şerefini başkalarına mal etmeyi hazmedememiş, arkamızdan bir otomobile atlayıp, biz Edirne’ye on kilometre yaklaşmış olduğumuz bir sırada, bizim kolorduyu geride bırakarak, Edirne’ye giren ilk komutan sıfatıyla Edirne’nin fuzuli fatihi olmak hevesine kapılmıştı. Halbuki bu şeref Mehmed Ali Paşa’nın Gelibolu’yu seyyar kolordusunun su götürmez bir hakkı idi.

Bu şerefin bizim kolorduya nasip olması gerekirdi ve gerçekten de bu hak tam manasıyla bizim kolorduya aitti.”[56]

Kadir Mısıroğlu, takdiminde “gördüklerini bir objektif sadakatiyle tespit ve ifade etmiştir. Bu sebeple kendisine, gerçeğe susamış Türk Gençliği adına candan teşekkür ederiz”[57] diyerek övdüğü İsmail Hakkı Okday’ın anılarını ya okumamış ya da gözardı ettiği anlaşılıyor.

Şimdi Mustafa Kemal’i suçlayanlara soralım:

Hani Mustafa Kemal Bulgarlara saldırıp, perişan olup kaçmıştı?

Hani Mürettep Kolordu kararlaştırılan zamandan bir gün önce saldırıya geçmişti?

Hani en az 20 bin vatan evlâdı kefensiz Bolayır sırtlarına defnedilmişti?

Hani Mustafa Kemal sebep olduğu hezimet ve büyük zayiat yüzünden Enver Paşa tarafından Sofya’ya sürgün edilmişti?

Hiçbirinin doğru olmadığını, birbirini tekrar eden yanlışlar silsilesi olduğunu gördük.

KAYNAKLAR:

[1] Dr. Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım, 2. Cilt, Altındağ Yayınevi, İstanbul, 1967, sayfa 407, 408.

[2] Eski Bir Türk Subayı (Necip Fazıl Kısakürek), Put Adam, (Çeviren: Cemal Gönüldaş), Dârul Hilâfeti’l Aliyye Medresesi, İstanbul, 2019, sayfa 57, 58.

[3] (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 213; Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 89; Askeri Yönüyle Atatürk, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Atatürk Serisi Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 18; Hazırlayan: Em. Kur. Alb. Nusret Baycan, Atatürk’ün Nişan ve Madalyaları, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1986, sayfa 2; Uluğ İğdemir, Atatürk’ün Yaşamı, 1. Cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1988, sayfa 26; Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 2021, sayfa 63; Şerafettin Turan, Mustafa Kemal Atatürk / Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik, Bilgi Yayınevi, 3. baskı, Ankara, 2017, sayfa 120; Celal Erikan, Komutan Atatürk, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1972, sayfa 106, 107; Prof. Dr. Yücel Özkaya – Prof. Dr. Mehmet Saray – Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu – Doç. Dr. Cezmi Eraslan, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı, (Hazırlayan: Hüseyin Tosun), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2003, sayfa 64; Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 163; Erol Mütercimler, Fikrimizin Rehberi / Gazi Mustafa Kemal, Alfa Yayınları, 8. baskı, İstanbul, 2010, sayfa 229; Hikmet Bayur, Atatürk Hayatı ve Eseri / Doğumundan Samsun’a Çıkışına Kadar, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1990, sayfa 52, 53.

[4] Uluğ İğdemir, Atatürk’ün Yaşamı, 1. Cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1988, sayfa 26, 27; Askeri Yönüyle Atatürk, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Atatürk Serisi Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 19; Hazırlayan: Em. Kur. Alb. Nusret Baycan, Atatürk’ün Nişan ve Madalyaları, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1986, sayfa 2; Turgut Özakman, Vahidettin, M. Kemal ve Milli Mücadele / Yalanlar, Yanlışlar, Yutturmacalar, Bilgi Yayınevi, 11. baskı, Ankara, 2018, sayfa 91; General Fahri Belen, Atatürk’ün Askeri Kişiliği, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1963, sayfa 54 vd.

[5] Kadir Mısıroğlu, Lozan / Zafer mi Hezimet mi, 1. Cilt, Sebil Yayınevi, 4. baskı, İstanbul, 2009, sayfa 210.

[6] Mustafa Armağan, Satılık İmparatorluk, Timaş Yayınları, 1. baskı, İstanbul, 2013, sayfa 44.

[7] Askeri Yönüyle Atatürk, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Atatürk Serisi Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 19; Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 66; Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 2021, sayfa 63; Erol Mütercimler, Fikrimizin Rehberi / Gazi Mustafa Kemal, Alfa Yayınları, 8. baskı, İstanbul, 2010, sayfa 229; Prof. Dr. Yücel Özkaya – Prof. Dr. Mehmet Saray – Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu – Doç. Dr. Cezmi Eraslan, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı, (Hazırlayan: Hüseyin Tosun), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2003, sayfa 64; Hikmet Bayur, Atatürk Hayatı ve Eseri / Doğumundan Samsun’a Çıkışına Kadar, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1990, sayfa 53; Celal Erikan, Komutan Atatürk, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1972, sayfa 106, 107; Şerafettin Turan, Mustafa Kemal Atatürk / Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik, Bilgi Yayınevi, 3. baskı, Ankara, 2017, sayfa 122; Uluğ İğdemir, Atatürk’ün Yaşamı, 1. Cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1988, sayfa 27; Hikmet Özdemir, Savaşta ve Barışta Kemal Atatürk, Doğan Kitap, 1. baskı, İstanbul, 2019, sayfa 70; Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 164; General Fahri Belen, Atatürk’ün Askeri Kişiliği, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1963, sayfa 54, 55; Kazım Özalp – Teoman Özalp, Atatürk’ten Anılar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1994, sayfa 8; Falih Rıfkı Atay, Çankaya / Atatürk’ün Doğumundan Ölümüne Kadar, Doğan Kardeş Matbaacılık Sanayii A. Ş. Basımevi, İstanbul, 1969, sayfa 70; M. Münir Aktepe, “Atatürkʼün Sofya Ataşeliğine Kadar İttihat ve Terakki Cemiyeti İle Olan Münasebetleri ve Bu Hususla Alâkalı Bir Belge”, Belleten, Nisan 1974, Cilt 38, Sayı 150, sayfa 281.

[8] (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa VIII; Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 68; Şerafettin Turan, Mustafa Kemal Atatürk / Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik, Bilgi Yayınevi, 3. baskı, Ankara, 2017, sayfa 122; Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 164; General Fahri Belen, Atatürk’ün Askeri Kişiliği, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1963, sayfa 55; Celal Erikan, Komutan Atatürk, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1972, sayfa 107; Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 2021, sayfa 64; Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam / Mustafa Kemal, Cilt 1, Remzi Kitabevi, 47. baskı, İstanbul, 2020, sayfa 153; Şevket Süreyya Aydemir, Makedonyaʼdan Ortaasyaʼya / Enver Paşa, 2. Cilt, Remzi Kitabevi, 4. baskı, İstanbul, 1986, sayfa 368; Hikmet Bayur, Atatürk Hayatı ve Eseri / Doğumundan Samsun’a Çıkışına Kadar, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1990, sayfa 54; Hikmet Özdemir, Savaşta ve Barışta Kemal Atatürk, Doğan Kitap, 1. baskı, İstanbul, 2019, sayfa 71; Prof. Dr. Yücel Özkaya – Prof. Dr. Mehmet Saray – Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu – Doç. Dr. Cezmi Eraslan, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı, (Hazırlayan: Hüseyin Tosun), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2003, sayfa 65; Falih Rıfkı Atay, Çankaya / Atatürk’ün Doğumundan Ölümüne Kadar, Doğan Kardeş Matbaacılık Sanayii A. Ş. Basımevi, İstanbul, 1969, sayfa 71; Sadrazam ve Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa’nın Günlüğü, Arba Yayınları, İstanbul, 1988, sayfa 12; M. Münir Aktepe, “Atatürkʼün Sofya Ataşeliğine Kadar İttihat ve Terakki Cemiyeti İle Olan Münasebetleri ve Bu Hususla Alâkalı Bir Belge”, Belleten, Nisan 1974, Cilt 38, Sayı 150, sayfa 281.

[9] Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 164; Prof. Dr. Yücel Özkaya – Prof. Dr. Mehmet Saray – Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu – Doç. Dr. Cezmi Eraslan, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı, (Hazırlayan: Hüseyin Tosun), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2003, sayfa 64, 65.

[10] Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 164; Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 2021, sayfa 64; Hikmet Bayur, Atatürk Hayatı ve Eseri / Doğumundan Samsun’a Çıkışına Kadar, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1990, sayfa 54; Prof. Dr. Yücel Özkaya – Prof. Dr. Mehmet Saray – Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu – Doç. Dr. Cezmi Eraslan, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı, (Hazırlayan: Hüseyin Tosun), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2003, sayfa 65.

[11] (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 6, 213; Askeri Yönüyle Atatürk, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Atatürk Serisi Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 19; Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 2021, sayfa 64; Prof. Dr. Yücel Özkaya – Prof. Dr. Mehmet Saray – Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu – Doç. Dr. Cezmi Eraslan, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı, (Hazırlayan: Hüseyin Tosun), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2003, sayfa 65; Celal Erikan, Komutan Atatürk, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1972, sayfa 107.

[12] İhsan Sabri Balkaya, “Balkan Savaşlarının 100. Yılında Bolayır Muharebesi ve Şarköy Çıkarması Yenilgisi ve Yapılan Tartışmalar”, Turkish Studies – International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 8/5, Spring 2013, Ankara – Turkey, sayfa 95.

[13] Celal Erikan, Komutan Atatürk, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1972, sayfa 107; Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 164.

[14] Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 164; (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 119.

[15] Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 164.

[16] (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 119; Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 163.

[17] Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 164; Celal Erikan, Komutan Atatürk, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1972, sayfa 107; (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 119; Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 164.

[18] Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 164; (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 121; Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 166.

[19] Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 164; (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 125, 133; Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 170.

[20] Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 165.

[21] (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 133, 144; Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 213.

[22] Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 214, 215.

[23] Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 215; (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 77, dipnot 195; Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 2021, sayfa 64.

[24] (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 148; Hikmet Bayur, Atatürk Hayatı ve Eseri / Doğumundan Samsun’a Çıkışına Kadar, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1990, sayfa 55; Hikmet Özdemir, Savaşta ve Barışta Kemal Atatürk, Doğan Kitap, 1. baskı, İstanbul, 2019, sayfa 71; Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 2021, sayfa 64.

[25] (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 164; Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 221; Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 165; Hikmet Bayur, Atatürk Hayatı ve Eseri / Doğumundan Samsun’a Çıkışına Kadar, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1990, sayfa 55; Hikmet Özdemir, Savaşta ve Barışta Kemal Atatürk, Doğan Kitap, 1. baskı, İstanbul, 2019, sayfa 71.

[26] Prof. Dr. Ekrem Buğra Ekinci, “Rumeli Nasıl Kaybedildi?”, www.ekrembugraekinci.com, 18 Şubat 2019. (Son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.)

[27] Mustafa Armağan, Satılık İmparatorluk, Timaş Yayınları, 1. baskı, İstanbul, 2013, sayfa 45.

[28] Fahrettin Altay, 10 Yıl Savaş ve Sonrası, İnsel Yayınları, İstanbul, 1970, sayfa 63.

Fahrettin Altay, o tarihlerde Genelkurmay Karargâhında, Yarbay Enver’in emrindeydi. (Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 2021, sayfa 67.)

[29] Harold C. Armstrong, Bozkurt / Mustafa Kemal, Kaynak Yayınları, 3. baskı, İstanbul, 2019, sayfa 82.

[30] İhsan Sabri Balkaya, “Balkan Savaşlarının 100. Yılında Bolayır Muharebesi ve Şarköy Çıkarması Yenilgisi ve Yapılan Tartışmalar”, Turkish Studies – International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 8/5, Spring 2013, Ankara – Turkey, sayfa 98, dipnot 28.

[31] Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 165; (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 206, 207; Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 236; Turgut Özakman, Vahidettin, M. Kemal ve Milli Mücadele / Yalanlar, Yanlışlar, Yutturmacalar, Bilgi Yayınevi, 11. baskı, Ankara, 2018, sayfa 92.

[32] Dr. Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım, 2. Cilt, Altındağ Yayınevi, İstanbul, 1967, sayfa 406, 407.

[33] Dr. Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım, 2. Cilt, Altındağ Yayınevi, İstanbul, 1967, sayfa 492.

[34] Rıza Nur, anılarını 1928ʼde, Parisʼte yazmaya başlar. (Turgut Özakman, Dr. Rıza Nur Dosyası, Bilgi Yayınevi, 3. baskı, Ankara, 2013, sayfa 13.)

[35] Mustafa Armağan, Satılık İmparatorluk, Timaş Yayınları, 1. baskı, İstanbul, 2013, sayfa 46.

[36] Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil, Kayı XI / Elveda, Timaş Yayınları, 3. baskı, İstanbul, 2020, sayfa 53.

[37] Kadir Mısıroğlu, Geçmişi ve Geleceği İle Hilâfet, Sebil Yayınevi, 4. baskı, İstanbul, 2011, sayfa 204.

[38] Kadir Mısıroğlu, Lozan / Zafer mi Hezimet mi, 1. Cilt, Sebil Yayınevi, 4. baskı, İstanbul, 2009, sayfa 212.

[39] (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 141.

[40] (E) Tümgeneral Hüsnü Ersü, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda Şarköy Çıkarması ve Bolayır Muharebeleri, (Yayına Hazırlayanlar: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik, Arş. Uzm. Çiğdem Aksu), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2006, sayfa 141.

[41] Eric Jan Zürcher, Milli Mücadelede İttihatçılık, (Çeviren: Nüzhet Salihoğlu), Bağlam Yayınları, 1. baskı, İstanbul, 1987, sayfa 107, 108; Askeri Yönüyle Atatürk, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Atatürk Serisi Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 20 vd.; Uluğ İğdemir, Atatürk’ün Yaşamı, 1. Cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1988, sayfa 33; Sadrazam ve Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa’nın Günlüğü, Arba Yayınları, İstanbul, 1988, sayfa 13 ve devamı; Hikmet Özdemir, Savaşta ve Barışta Kemal Atatürk, Doğan Kitap, 1. baskı, İstanbul, 2019, sayfa 71 ve devamı; Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 2021, sayfa 66 vd.; Erol Mütercimler, Fikrimizin Rehberi / Gazi Mustafa Kemal, Alfa Yayınları, 8. baskı, İstanbul, 2010, sayfa 230; Prof. Dr. Yücel Özkaya – Prof. Dr. Mehmet Saray – Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu – Doç. Dr. Cezmi Eraslan, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı, (Hazırlayan: Hüseyin Tosun), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2003, sayfa 66; Şerafettin Turan, Mustafa Kemal Atatürk / Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik, Bilgi Yayınevi, 3. baskı, Ankara, 2017, sayfa 123 vd.; Turgut Özakman, Vahidettin, M. Kemal ve Milli Mücadele / Yalanlar, Yanlışlar, Yutturmacalar, Bilgi Yayınevi, 11. baskı, Ankara, 2018, sayfa 92; M. Münir Aktepe, “Atatürkʼün Sofya Ataşeliğine Kadar İttihat ve Terakki Cemiyeti İle Olan Münasebetleri ve Bu Hususla Alâkalı Bir Belge”, Belleten, Nisan 1974, Cilt 38, Sayı 150, sayfa 282 vd.

[42] Falih Rıfkı Atay, Çankaya / Atatürk’ün Doğumundan Ölümüne Kadar, Doğan Kardeş Matbaacılık Sanayii A. Ş. Basımevi, İstanbul, 1969, sayfa 71.

[43] Fahrettin Altay, 10 Yıl Savaş ve Sonrası, İnsel Yayınları, İstanbul, 1970, sayfa 63, 64.

[44] Prof. Dr. Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2. baskı, Ankara, 2007, sayfa 22; Celal Erikan, Komutan Atatürk, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1972, sayfa 108; Uluğ İğdemir, Atatürk’ün Yaşamı, 1. Cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1988, sayfa 27; Askeri Yönüyle Atatürk, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Atatürk Serisi Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 20; Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 2021, sayfa 72; Hikmet Özdemir, Savaşta ve Barışta Kemal Atatürk, Doğan Kitap, 1. baskı, İstanbul, 2019, sayfa 72; Hikmet Bayur, Atatürk Hayatı ve Eseri / Doğumundan Samsun’a Çıkışına Kadar, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1990, sayfa 58; Prof. Dr. Yücel Özkaya – Prof. Dr. Mehmet Saray – Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu – Doç. Dr. Cezmi Eraslan, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı, (Hazırlayan: Hüseyin Tosun), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2003, sayfa 66; General Fahri Belen, Atatürk’ün Askeri Kişiliği, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1963, sayfa 55; Erol Mütercimler, Fikrimizin Rehberi / Gazi Mustafa Kemal, Alfa Yayınları, 8. baskı, İstanbul, 2010, sayfa 229, 230; Atatürk Haftası Armağanı 10 Kasım 1974, T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Resmi Yayınları, Ankara, 1974, sayfa 14, 18.

[45] Prof. Dr. Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, 2. baskı, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2007, sayfa 24; Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri, Balkan Harbi, 2. Cilt, 2. Kısım, 2. Kitap, Şark Ordusu İkinci Çatalca Muharebesi ve Şarköy Çıkarması, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 447; Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, 2. baskı, Kırmızı Kedi Yayınevi, İstanbul, 2021, sayfa 73; Hikmet Özdemir, Savaşta ve Barışta Kemal Atatürk, Doğan Kitap, 1. baskı, İstanbul, 2019, sayfa 73; Hikmet Bayur, Atatürk Hayatı ve Eseri / Doğumundan Samsun’a Çıkışına Kadar, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1990, sayfa 58.

[46] Prof. Dr. Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2. baskı, Ankara, 2007, sayfa 25; Askeri Yönüyle Atatürk, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Atatürk Serisi Yayınları, Ankara, 1981, sayfa 22, 147; Uluğ İğdemir, Atatürk’ün Yaşamı, 1. Cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1988, sayfa 34; Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 2021, sayfa 73; Şerafettin Turan, Mustafa Kemal Atatürk / Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik, 3. baskı, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2017, sayfa 126, 127; Hikmet Bayur, Atatürk Hayatı ve Eseri / Doğumundan Samsun’a Çıkışına Kadar, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1990, sayfa 61; Celal Erikan, Komutan Atatürk, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1972, sayfa 110, 868; Hazırlayan: Em. Kur. Alb. Nusret Baycan, Atatürk’ün Nişan ve Madalyaları, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1986, sayfa 3, 176; Prof. Dr. Yücel Özkaya – Prof. Dr. Mehmet Saray – Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu – Doç. Dr. Cezmi Eraslan, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı, (Hazırlayan: Hüseyin Tosun), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2003, sayfa 67, 638; Eric Jan Zürcher, Milli Mücadelede İttihatçılık, (Çeviren: Nüzhet Salihoğlu), Bağlam Yayınları, 1. baskı, İstanbul, 1987, sayfa 113, dipnot 70; Erol Mütercimler, Fikrimizin Rehberi / Gazi Mustafa Kemal, Alfa Yayınları, 8. baskı, İstanbul, 2010, sayfa 232; Hikmet Özdemir, Savaşta ve Barışta Kemal Atatürk, Doğan Kitap, 1. baskı, İstanbul, 2019, sayfa 75; General Fahri Belen, Atatürk’ün Askeri Kişiliği, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1963, sayfa 55; Kazım Özalp – Teoman Özalp, Atatürk’ten Anılar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1994, sayfa 8; Sofya Askeri Ataşesi Mustafa Kemal’in Raporları (Kasım 1913 – Kasım 1914), (Yayına Hazırlayan: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2007, sayfa VIII; Atatürk Haftası Armağanı 10 Kasım 1974, T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Resmi Yayınları, Ankara, 1974, sayfa 14, 18; M. Münir Aktepe, “Atatürkʼün Sofya Ataşeliğine Kadar İttihat ve Terakki Cemiyeti İle Olan Münasebetleri ve Bu Hususla Alâkalı Bir Belge”, Belleten, Nisan 1974, Cilt 38, Sayı 150, sayfa 294.

[47] Prof. Dr. Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2. baskı, Ankara, 2007, sayfa 27, 30; Eric Jan Zürcher, Milli Mücadelede İttihatçılık, (Çeviren: Nüzhet Salihoğlu), Bağlam Yayınları, 1. baskı, İstanbul, 1987, sayfa 112; Fahrettin Altay, On Yıl Savaş ve Sonrası, İnsel Yayınları, İstanbul, 1970, sayfa 81; Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam Mustafa Kemal, Cilt 1, Remzi Kitabevi, 47. baskı, İstanbul, 2020, sayfa 168; Şevket Süreyya Aydemir, Makedonya’dan Ortaasya’ya Enver Paşa, 2. Cilt, Remzi Kitabevi, 4. baskı, İstanbul, 1986, sayfa 430; Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, sayfa 178; Celal Erikan, Komutan Atatürk, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1972, sayfa 110; Hikmet Özdemir, Savaşta ve Barışta Kemal Atatürk, Doğan Kitap, 1. baskı, İstanbul, 2019, sayfa 77; Falih Rıfkı Atay, Çankaya / Atatürk’ün Doğumundan Ölümüne Kadar, Doğan Kardeş Matbaacılık Sanayii A. Ş. Basımevi, İstanbul, 1969, sayfa 72; Erol Mütercimler, Fikrimizin Rehberi / Gazi Mustafa Kemal, Alfa Yayınları, 8. baskı, İstanbul, 2010, sayfa 237; Ahmet Yavuz, Başkomutan / Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 2021, sayfa 74; Şerafettin Turan, Mustafa Kemal Atatürk / Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik, Bilgi Yayınevi, 3. baskı, Ankara, 2017, sayfa 128; Hikmet Bayur, Atatürk Hayatı ve Eseri / Doğumundan Samsun’a Çıkışına Kadar, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1990, sayfa 61; Prof. Dr. Yücel Özkaya – Prof. Dr. Mehmet Saray – Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu – Doç. Dr. Cezmi Eraslan, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı, (Hazırlayan: Hüseyin Tosun), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2003, sayfa 67.

[48] Falih Rıfkı Atay, Çankaya / Atatürk’ün Doğumundan Ölümüne Kadar, Doğan Kardeş Matbaacılık Sanayii A. Ş. Basımevi, İstanbul, 1969, sayfa 73.

[49] Eric Jan Zürcher, Milli Mücadelede İttihatçılık, (Çeviren: Nüzhet Salihoğlu), Bağlam Yayınları, 1. baskı, İstanbul, 1987, sayfa 113.

[50] Kazım Özalp – Teoman Özalp, Atatürk’ten Anılar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. baskı, Ankara, 1994, sayfa 8.

[51] Dr. Fethi Tevetoğlu, “Atatürk – İttihat ve Terakki”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt V, Temmuz 1989, Sayı 15, sayfa 618.

[52] Prof. Dr. Yücel Özkaya – Prof. Dr. Mehmet Saray – Prof. Dr. Mustafa Balcıoğlu – Doç. Dr. Cezmi Eraslan, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı, (Hazırlayan: Hüseyin Tosun), Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2003, sayfa 68.

[53] Sofya Askeri Ataşesi Mustafa Kemal’in Raporları (Kasım 1913 – Kasım 1914), (Yayına Hazırlayan: Dr. Öğ. Alb. Ahmet Tetik), Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2007, sayfa VIII.

[54] Kadir Mısıroğlu, Lozan / Zafer mi Hezimet mi, 1. Cilt, Sebil Yayınevi, 4. baskı, İstanbul, 2009, sayfa 212.

[55] Kadir Mısıroğlu, Lozan / Zafer mi Hezimet mi, 1. Cilt, Sebil Yayınevi, 4. baskı, İstanbul, 2009, sayfa 213.

[56] İsmail Hakkı Okday, Yanya’dan Ankara’ya, Sebil Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 1994, sayfa 190, 191.

[57] İsmail Hakkı Okday, Yanya’dan Ankara’ya, Sebil Yayınevi, 2. baskı, İstanbul, 1994, sayfa 10.

Volkan Aksoy